top of page

“Phạt” thế nào để không làm tổn thương con?

Bài này mình không định viết ngay, nhưng sau clip Emma bị “phạt”, mình cảm thấy nếu không viết ngay sẽ có nhiều bố mẹ phạt con khi chưa hiểu đúng, hoặc lạm dụng việc phạt khi không thật sự cần thiết. Mọi người chịu khó đọc kĩ bài viết này nhé.



Những ai theo dõi mình từ khi Emma sinh ra sẽ biết mình theo chủ nghĩa Không Thao Túng. Với mình, việc đe doạ để con làm theo ý mình, làm mình hài lòng trong khi con cảm thấy ấm ức và khó chịu chính là một dạng thao túng, gây hậu quả không khác gì đánh đập hay quát tháo. Đọc đến đây mọi người sẽ thấy mâu thuẫn với những gì mình nói và làm trong clip trước đúng ko? “Phạt để con nghe lời chính là thao túng còn gì? Như nào mới là không thao túng?” - chắc chắn nhiều bạn đang nghĩ trong đầu như thế này.


Vấn đề là, việc bạn phạt con xuất phát từ mong muốn nào? Phạt để con phải làm theo ý bạn, hay phạt để bảo vệ và giúp đỡ con? Việc “Phạt” chỉ nên phục vụ một mục đích duy nhất là giúp đỡ và bảo vệ, chứ không phải là trừng phạt để con sợ hãi và thao túng con làm theo mong muốn của bạn. Mình sẽ đưa các ví dụ cụ thể sau đây:


Thay vì: Nếu con còn đánh bạn thì từ mai sẽ không được ra sân chơi nữa.

Hãy là: Con đánh bạn ở sân chơi hôm qua, nên hôm nay mình không đi nữa vì mẹ không muốn bất kì bạn nhỏ nào bị đau. Mình nên tìm ra cách giải quyết việc này trước khi con có thể quay lại sân chơi.


Thay vì: Con khóc nhiều sẽ bị phạt đứng góc đấy.

Hãy là: Con đã không thể bình tĩnh nghe mẹ nói, nên mẹ để con đứng vào góc (hoặc mẹ ra khỏi phòng) đến khi cả hai bình tĩnh lại. Mẹ không muốn hai mẹ con mình vì tức giận mà làm tổn thương nhau.


Thay vì: Con còn túm đuôi mèo thì từ giờ sẽ không được đụng vào bạn mèo nữa.

Hãy là: Con chưa học được cách nhẹ nhàng chơi với bạn mèo, nên mình sẽ tạm cách xa bạn ấy một thời gian. Mẹ không muốn bạn mèo bị đau vì con chưa điều khiển được cách âu yếm của mình.


Thay vì: Nếu không ăn tử tế thì nhịn luôn đến bữa sau nhé.

Hãy là: Mẹ cất thức ăn nhé. Mẹ thấy rằng con không đói và mẹ không muốn con nghịch thức ăn làm bẩn hết quần áo và sàn nhà.


Cùng một hành động, nhưng cách suy nghĩ và giải thích của bạn sẽ quyết định kết quả của hành động đó. Khi bị trừng phạt, trẻ sẽ chỉ cảm thấy ấm ức, tổn thương, tìm mọi cách chống đối. Trẻ càng lớn hành vi chống đối càng mạnh và nguy hiểm, bao gồm nói dối, đổ lỗi cho em hay cho vật nuôi (những đối tượng không có khả năng biện hộ), trốn tránh thừa nhận lỗi lầm của mình để tránh bị phạt. Khi phạt để thao túng, chúng ta thường có xu hướng gia tăng hình phạt sau mỗi lần, càng ngày mối quan hệ của cha mẹ và con càng trở nên bế tắc và bạo lực. Ngược lại, khi bạn tập trung vào sự an toàn cả về thể chất lẫn tinh thần ở thời điểm hiện tại, và cùng trẻ tìm ra giải pháp cho tương lai; đó sẽ là những bài học quý giá đi theo trẻ suốt đời, bao gồm cả dũng cảm đối mặt và thừa nhận để sửa chữa lỗi lầm.


Ví dụ chi tiết hơn: Hãy thử tưởng tượng bạn có một người bạn hay mượn đồ, nhưng thường sai hẹn trả hoặc không trả. Bạn sẽ làm gì với người đó?


1. Vì bạn không trả đồ đúng hẹn nên mình sẽ cho bạn một phát tát? - Không được, như thế là ra công an vì tội hành hung đấy!

2. Vì bạn không trả đồ cho mình, nên mình sẽ nhốt bạn trong phòng? - Cũng không được, như thế là phạm tội giam giữ bất hợp pháp.

3. Vì bạn làm mất đồ của mình, nên mình sẽ lấy của bạn một thứ mà bạn yêu quý? - Cũng không được, như vậy là tội cướp đoạt tài sản.


Thay vào đó, chúng ta nói: “Vì bạn thường không trả đồ đúng hẹn, nên mình không muốn cho bạn mượn đồ nữa”. Như vậy, bạn đang bảo vệ chính bạn và tài sản của bạn, cũng như đang bảo vệ tình bạn giữa hai người. Người bạn kia thấy như vậy cũng sẽ có ý thức hơn trong những lần mượn đồ sau (nếu bạn đồng ý).


Sự tự giác được hình thành qua quá trình được hướng dẫn và luyện tập, chứ không phải qua sự trừng phạt ăn miếng trả miếng hay sự thao túng, ép buộc.


Dưới đây là sơ đồ 5 bước cùng con giải quyết vấn đề. Lưu ý rằng bạn không thể lải nhải giải thích khi con đang trong cơn bão ăn vạ. Hãy đợi đến khi cơn bão qua đi, mời con ngồi xuống và cùng nói chuyện.


1. Ghi nhận cảm xúc của con: “mẹ biết con cảm thấy...”


- Mẹ biết con cảm thấy thật khó chịu khi em bé phá hỏng mô hình mà con đã rất tốn công xây lên.

- Mẹ biết con cảm thấy buồn khi phải đi về trong khi còn rất nhiều trò con muốn chơi ở sân chơi.


2. Mô tả lại vấn đề - phải thật ngắn gọn, dễ hiểu, tránh lải nhải dài dòng: “Vấn đề là...”


- Vấn đề là em còn rất nhỏ, em chưa biết chơi cùng con theo cách mà con muốn.

- Vấn đề là đã đến giờ mình phải về nhà chuẩn bị cơm tối.


Tránh sử dụng từ “Nhưng” vì như vậy sẽ cho trẻ cảm giác mọi sự đồng cảm trước đó của bạn là không thật lòng. Từ “Nhưng” trong trường hợp này giống như bạn đưa kẹo ra trước mặt trẻ (sự đồng cảm ở bước 1) rồi ngay lập tức lấy lại.


3. Cùng con đề xuất cách giải quyết. Ở bước này, mẹ cần lấy giấy bút ghi lại. Tuyệt đối ko phán xét hay phủ nhận dù ý tưởng của con có điên rồ thế nào đi nữa: “Mẹ nghĩ mình cần tìm cách giải quyết tốt hơn, mình hãy viết ra giấy nhé”.


- Mình hãy nhốt em vào cũi?

- Mình hãy xếp mô hình trên bàn để em không với tới?

- Mình hãy trói em vào?

- Mình hãy chơi khi em ngủ?

- Mình hãy hẹn đồng hồ để con biết khi nào sắp đến giờ về, và tranh thủ chơi hết những trò con thích?

- Mình hãy chơi ở sân chơi đến sáng mai và không cần ăn tối?


Bao nhiêu ý tưởng cũng được, càng nhiều càng tốt. Lưu ý quan trọng: bạn phải thật sự tập trung và hào hứng cùng con xây dựng danh sách này (cho dù con chưa biết đọc, viết).


4. Quyết định ý tưởng nào cả 2 người cùng thích, và gạch bỏ ý tưởng nào ko thể làm.


- Mẹ nghĩ nếu nhốt hay trói em, em sẽ hoảng sợ và khóc to lắm đấy - Đợi con đồng ý rồi sẽ gạch bỏ.

- Ý tưởng chơi mô hình trên bàn hay chơi lúc em ngủ có vẻ hay đấy. Lần sau mình thử xem nhé.

- Mẹ nghĩ nếu ở lại sân chơi mà không cần ăn tối thì sẽ đói bụng lắm nhỉ, lại còn lạnh nữa.

- Lần sau mình sẽ mang theo đồng hồ ra sân chơi nhé.


5. Cẩn thận và trân trọng dán danh sách đó lên tủ lạnh hay tường. Đợi đến khi có cơ hội sẽ thử lại. Con sẽ rất háo hức để được thử những ý kiến của chính mình.


- Hôm nay ra sân chơi mình sẽ mang theo bảng ý tưởng của con nhé. Để xem nào... Khi sắp tới giờ về, mình sẽ hẹn đồng hồ để con biết và tranh thủ chơi hết những trò con thích trước khi chuông reo. Có được không nhỉ?


Nếu bạn đã làm hết các bước trên, rất nhiều lần nhưng không hiệu quả, hãy tự xem xét lại kì vọng của mình. Bạn có đang kì vọng quá cao không? Kì vọng của bạn có phù hợp với độ tuổi của con không? Con đã đủ lớn để áp dụng kiểu hợp tác này chưa? Giống như các baby không hiểu việc không được sờ ổ điện, bạn phải bịt ổ điện vào. Em bé 9 tháng không hiểu được nếu ném thì đồ sẽ vỡ, hãy cất đồ xa khỏi tầm tay của trẻ và đợi đến khi con đủ tuổi để hiểu về nguyên nhân và kết quả.


Có thể bạn sẽ thấy những việc này thật tốn thời gian. Well, làm cha mẹ là làm cả đời. Bạn vội vài phút để làm gì, đúng không? Tốn thời gian bay giờ nhưng sẽ tiết kiệm cho bạn rất nhiều công sức la hét và mệt mỏi không đáng có trên cả chặng đường dài đó.



Comments


bottom of page