Chuẩn bị tâm lý cho con lớn khi sắp có em

Mặc dù con lớn của mình đã sắp 7 tuổi và mong đợi được làm chị suốt 2-3 năm nay, thường xuyên hỏi khi nào mẹ sẽ sinh em cho con, nhưng điều đó không có nghĩa là khi đứng trước một thay đổi lớn, con hoàn toàn không có áp lực gì. Mình kể rõ bối cảnh như vậy để các bạn có thể hình dung với những bé nhỏ tuổi hơn, những bé chưa sẵn sàng hoặc không mong muốn có em thì áp lực này còn lớn hơn nữa.

Những điều mình viết dưới đây là những điều mình từng đọc, từng học về sự thay đổi tâm lý và hành động của trẻ em khi đứng trước những thay đổi lớn (như chuyển nhà, chuyển trường, mới đi học, người thân mất hay chuẩn bị có em, vv…), cộng thêm quan sát thực tế từ con mình và những em bé của các gia đình mình từng có cơ hội đồng hành và tư vấn. Mình viết lại với ngôn ngữ dễ hiểu và dễ ứng dụng nhất có thể.

1️⃣ DẤU HIỆU NHẬN BIẾT CĂNG THẲNG Ở TRẺ EM

Dấu hiệu dễ nhận thấy nhất là các bé nhạy cảm, dễ cáu gắt, dễ khóc, bám bố mẹ và “đòi hỏi” hơn bình thường. Các bé lớn hơn, biết nói thành thục có thể liên tục đề nghị: “Bố/ mẹ chơi với con được không?”, “Con ngủ với bố/ mẹ được không?”, “Bố/ mẹ bế con/ xoa lưng/ bóp chân cho con.”

Chơi là một cách tự trấn an của trẻ nhỏ. Đặc biệt là khi chơi với người chăm sóc gần gũi nhất, kết nối sẽ được củng cố. Điều đó làm các bé yên tâm hơn và bớt lo lắng. Những hành động muốn gây sự chú ý như bướng bỉnh, cáu gắt, mè nheo, “ăn vạ”, đòi hỏi cũng mang cơ chế tương tự. Đó là cách mà các bé ngôn ngữ hạn chế đang muốn phát tín hiệu cần củng cố kết nối với bố mẹ khi đứng trước căng thẳng.

Dấu hiệu tiếp theo là có sự xáo trộn trong thói quen sinh hoạt. Ví dụ: bình thường có thể ngủ một mình qua đêm thì nay thường xuyên thức dậy tìm bố mẹ giữa đêm, hoặc bình thường có thể tự giác làm một số việc cá nhân thì nay nhất định đòi bố mẹ trợ giúp. Thật ra biểu hiện có thể khác nhau nhưng đằng sau đó vẫn chung một nguyên nhân là các bé cần củng cố kết nối với bố mẹ để vượt qua căng thẳng. Điều này không có nghĩa là kết nối giữa bạn và con đang có vấn đề, chỉ là khi đứng trước căng thẳng, con cần nó hiện diện rõ hơn, mạnh mẽ hơn để chắc chắn rằng mình an toàn.

Còn một dấu hiệu khác ở những bé sắp hoặc mới có em là các con thích chơi trò đóng giả em bé, thích đọc lại sách và chơi đồ chơi của baby dù trước đó rất lâu đã không chơi nữa, thích nói giọng em bé và đòi hỏi được bố mẹ xúc cho ăn, uống sữa bằng bình, bế ẵm giống em, vv… Đây cũng là một cách trẻ em tự giải toả căng thẳng thông qua việc chơi nhập vai, tưởng tượng. Các bé có người thân mới mất cũng có thể hay chơi trò giả vờ mình đã ch/ết và đi lên thiên đường hoặc biến thành thứ gì đó, vv…

Căng thẳng ở trẻ em thể hiện rất khác với người lớn. Đôi khi, chính con cũng không nhận ra mình đang lo lắng và căng thẳng. Rất nhiều người nghĩ con đã lớn rồi, con rất mong có em, rất yêu em nghĩa là những thay đổi hành vi của con không liên quan gì tới chuyện đó. Thậm chí, nhiều bố mẹ cho rằng con đang xấu tính, ghen tị, trở nên ương bướng và đang thách thức mình. Với những em bé còn nhỏ, ngôn ngữ hạn chế, hoặc với những bé lớn nhưng ít có cơ hội được học cách quan sát và diễn đạt tâm trạng của mình, việc nhận biết và diễn đạt sẽ là một thử thách lớn. Con không biết mình bị làm sao, bố mẹ cũng không biết nốt thì thật sự căng thẳng!

2️⃣ LÀM THẾ NÀO ĐỂ GIẢI TOẢ CĂNG THẲNG CHO CON KHI SẮP CÓ EM?

Mình mong các bạn nhớ rằng: “Trẻ em cũng có những lo lắng, choáng ngợp và căng thẳng không khác gì người lớn. Cách chúng đối diện với căng thẳng rất khác chúng ta không có nghĩa là những căng thẳng đó không tồn tại.”

Ngay cả khi bạn thấy con chỉ cáu gắt một lúc rồi lại chơi vui vẻ, cũng đừng vì thế mà bỏ qua việc cùng con đi sâu vào trò chuyện và giải quyết sự căng thẳng đó. Bởi chơi vui vẻ là bản năng của trẻ con, nhưng thực sự nắm bắt và làm chủ cảm xúc thì cần được dẫn dắt và luyện tập. Mình để cách trò chuyện tham khảo ở cuối bài.

❗️Đầu tiên, hãy tuyệt đối tránh việc rào trước và đặt thêm áp lực lên trẻ. Ví dụ:

- Sau này có em rồi con phải ngoan, phải tự giác.

- Khi em ra đời mẹ sẽ bận với em, con phải nghe lời ông bà/ bố.

- Sắp có em rồi nên con phải tập ngủ riêng/ ngủ với bà.

✅ Thay vào đó, bạn hãy nói với con rằng:

- Khi em bé đến, thời gian đầu có thể mọi thứ sẽ xáo trộn, khiến con căng thẳng. Những lúc như thế con hãy nói cho mẹ biết nhé! Mẹ con mình sẽ cùng nhau vượt qua.

- Em bé sơ sinh cần rất nhiều thời gian để chăm sóc vì em không biết tự làm gì cả, cũng giống như con hồi đó. Việc bố mẹ bận rộn chăm sóc em không có nghĩa là bố mẹ bớt yêu thương con. Nếu lúc nào con cảm thấy hoặc nghĩ rằng bố mẹ thương em hơn con, con hãy nói cho bố mẹ biết nhé. Bố mẹ sẽ điều chỉnh ngay!

‼️ Hạn chế tối đa những thay đổi và xáo trộn không cấp bách trong cùng một thời điểm.

Ví dụ: đừng bắt đầu cho con đi mẫu giáo, chuyển lớp, chuyển trường hay cai sữa cùng thời điểm con sắp/ mới có em.

✅ Thay vào đó, bạn hãy tìm cách sắp xếp để con có thời gian đối diện với từng việc một. Việc gì nên làm trước, việc gì có thể để sau. Nếu hoàn cảnh bắt buộc bạn phải làm nhiều hơn 1 thay đổi cùng lúc, hãy nhớ điều đó và thông cảm với con gấp đôi, gấp ba lần. Hãy cố gắng đáp ứng hoặc chấp nhận những hành động của con mà bạn biết là con cần nó để giải toả căng thẳng (như mình đã list ở trên).

‼️❗️Đừng đặt cho con trách nhiệm khi làm anh, làm chị.

Ví dụ:

- Con lớn hơn con phải nhường em.

- Cái này là mua cho em, con lớn rồi con không cần dùng nữa.

✅ Thay vào đó, hãy cho con thấy “quyền lực” của việc được lên chức.

Bạn có thể rủ con đi sắm đồ cho em bé và cho con lựa chọn hoa văn, màu sắc, kiểu dáng. Nếu con thích món đồ gì đó giống của em, hãy mua luôn cho con một cái. Bạn có thể nói những câu như: “Làm chị thích thế nhỉ, được chọn đồ cho em. Em mà biết những đồ này được chị chọn cho chắc chắn em vui lắm đấy!”

Bạn có thể nói với con rằng con có một may mắn đặc biệt mà bố mẹ không có. Đó là: con sẽ luôn là người em bé thích nhất chứ không phải là bố mẹ. Các em bé có anh chị luôn thích chơi với anh chị mình nhất, thích hơn cả chơi với bố mẹ.

Bạn hãy tìm hiểu xem món đồ nào con đang mơ ước được sở hữu, bí mật mua nó và giấu thật kỹ. Khi em bé ra đời, hãy tặng con món quà đó khi mang em bé từ bệnh viện về và nói rằng đó là quà em bé tặng cho con.

Mỗi khi con giúp bạn điều gì đó như lấy bỉm, dỗ em, trông em. Hãy “làm lố” lời cảm ơn của bạn lên thay vì chỉ cảm ơn thông thường (hoặc tệ hơn là không cảm ơn và coi đó là trách nhiệm của con).

Ví dụ: “Ôi may mà có con giúp mẹ đấy! Nếu không có con mẹ không biết phải làm thế nào luôn! Một tay bế em, một tay lau người cho em, mẹ chẳng còn tay nào để lấy bỉm nữa. Đang ước mọc thêm được cái tay thứ ba thì có ngay cái tay thứ ba của con! Đúng là tuyệt vời thật!”

Hãy nhớ, dù con bao nhiêu tuổi mới có em thì con và em vẫn ngang hàng, đều là con của bạn chứ không phải người giúp bạn chăm em bé. Trách nhiệm chăm sóc em bé là của bạn vì lựa chọn sinh em bé ra là của bạn. Mọi sự hợp tác, giúp đỡ của con nên được ghi nhận và cảm ơn chứ không nên mặc nhiên coi đó là nghĩa vụ.

________

CÂU CHUYỆN BONUS:

Những dấu hiệu căng thẳng ở con gái lớn của mình là thường xuyên đề nghị “Mẹ chơi với con được không?” với tần suất dày hơn bình thường, thích nói giọng em bé, thích đọc đi đọc lại sách của mình hồi baby. Khi nhận ra, mình đã hỏi con:

👩🏻: “Khi nghĩ đến chuyện em bé sắp đến, con có căng thẳng hay lo lắng gì không?”

👧🏻 (nghĩ một lúc rồi ngập ngừng): “Con lo lắng rằng những lúc như thế này sẽ không còn nữa.”

👩🏻: “Những lúc như thế này là như thế nào?”

👧🏻: “Là những lúc chỉ có bố mẹ và con, không có thêm ai khác. Hoặc những lúc con được chơi riêng với bố mẹ mà không có em bên cạnh.”

👩🏻: “Ồ, lo lắng này đúng là rất hợp lý nhỉ! Có phải con biết rằng em bé cần được chăm sóc liên tục nên sẽ không có lúc nào bố mẹ rời được em ra để dành thời gian với con như bây giờ không?”

👧🏻: “Vâng. (Mắt rơm rớm)

👩🏻: “Ừ, đúng là điều đó có thể xảy ra thật! Nhưng con yên tâm, những lúc như thế này sẽ không bao giờ biến mất. Có thể nó sẽ phải dừng lại trong một khoảng thời gian khi em còn quá bé, nhưng khi em ổn định hơn, bố mẹ sẽ luôn sắp xếp thời gian dành riêng cho con. Con yên tâm nhé!”

👧🏻: “Khi nào thì em bé sẽ ổn định hơn hả mẹ?”

👩🏻: “Nếu em bé giống con hồi nhỏ thì có thể sẽ cần khoảng 3 tháng. Khi em bé có nếp sinh hoạt ổn định rồi, bố mẹ có thể chơi với con khi em ngủ. Thậm chí mẹ có thể để bố trông em và đưa con ra ngoài chơi, hoặc ngược lại. Sau này em đi mẫu giáo thì càng có nhiều thời gian cho con hơn, vì trường mẫu giáo không được nghỉ nhiều như con học tiểu học. Mỗi lần con nghỉ và em đi học thì toàn bộ thời gian đó của bố mẹ vẫn là của con như bây giờ.”

👧🏻 (mặt giãn hẳn ra): “Trong ngày mình có thể đi chơi với nhau rồi cùng nhau đi đón em, mẹ nhỉ. Con sẽ mua quà cho em vì em không được đi chơi, khổ thân em!”

👩🏻: “Mẹ cảm ơn con vì con đã nói cho mẹ biết điều con đang lo lắng. Sau này cũng thế nhé! Bất cứ lúc nào con cảm thấy lo lắng, lo sợ, căng thẳng, khó chịu, thậm chí là ghen tị, hãy nói cho mẹ biết chứ đừng chịu đựng một mình. Đặc biệt là những lúc con nghĩ rằng bố mẹ đang yêu em hơn con, vì em mà bỏ quên con, con hãy nói cho bố mẹ biết để bố mẹ điều chỉnh nhé. Không bao giờ có chuyện bố mẹ yêu em hơn con, chỉ là thỉnh thoảng có những tình huống vô tình khiến con nghĩ thế. Những lúc như vậy con nói cho bố mẹ biết nhé.”

👧🏻: “Vâng.”

Ngoài ra, từ khi biết có bầu, nhà mình đã đổi sang chiếc giường to hơn để sau này mình có thể ngủ cùng cả hai con, dù Emma đã có phòng riêng và ngủ riêng suốt 6 năm nay. Mình cũng ngủ cùng Emma suốt nhiều tháng nay rồi, bất cứ khi nào con đề nghị mình đều đồng ý. Quyết định đó tuy khiến mình mệt hơn một chút vì thỉnh thoảng đang ngủ lại bị con… t/át vào mặt. Nhưng song song với đó, mình thấy hạnh phúc hơn và mình tin rằng con cũng thế.

Nhiều bạn hỏi mình rằng như vậy có sợ con mất nếp ngủ riêng không. Với mình, nếp ngủ riêng chưa bao giờ là ưu tiên hàng đầu. Đó là thứ làm được thì tốt, không làm được cũng chẳng sao. Thứ mình ưu tiên là cảm giác an toàn, gắn bó giữa các thành viên trong gia đình.

________

LỜI KẾT:

Hãy để trẻ con được là trẻ con, được hưởng những đặc quyền và sự chăm sóc vốn dĩ con được hưởng dù có em hay không. Đừng vô tình tạo ra sự thiên vị giữa các con chỉ vì thứ tự ra đời của chúng.