Làm gì khi con nói dối?

Gần đây nhận được nhiều inbox cầu cứu của các mẹ có con nói dối trong độ tuổi 3-4, mình mới giật mình vì con mình “nói dối thành thần" theo kiểu đó từ hơn 1 năm nay rồi, chỉ là mình không coi việc đó nghiêm trọng. Những lời “nói dối" của bọn này bao gồm:

- Chưa rửa tay nhưng lại nói là rửa rồi.

- Không biết ai làm hỏng đồ chơi của mình, nhưng lại khăng khăng bảo đó là bạn S vì một lần trong quá khứ S đã vô tình làm hỏng một thứ khác.

- Giả vờ đói để câu giờ không phải đi ngủ sớm, giả vờ mệt để không phải dọn đồ chơi.

- Có những thứ cần cô giáo giúp để hoàn thành nhưng về nhà vẫn nói là mình tự làm.

Rất nhiều chuyện lặt vặt tương tự khác nữa.

Như mình đã nói, mình không thấy đây là việc nghiêm trọng nên thường không có phản ứng gì gay gắt. Những lời này không thể hiện con là đứa trẻ lươn lẹo, dối trá. Điều đó chỉ thể hiện rằng con đã lại lớn thêm một chút, nhận thức phức tạp hơn một chút, bắt đầu phân biệt được đâu là tưởng tượng và đâu là thực tế (nhưng vẫn thường nhớ lẫn lộn nhiều chuyện), biết dùng lời nói để đạt được mục đích dù lời nói đó không đúng sự thật.

Nói dối là một kỹ năng mà tất cả mọi người đều có giai đoạn trải qua. Giai đoạn đó sẽ theo thứ tự: biết → thử → thành công (hoặc không) → thử lại (n lần) → rút ra bài học.

Có những lời nói dối đến từ việc trẻ nhớ lẫn lộn các sự kiện hoặc bị ảnh hưởng bởi sự kiện nào đó ấn tượng trong quá khứ. Có những lời nói dối đến từ việc trẻ muốn thử lách luật xem mọi việc sẽ thế nào, để né tránh một việc trẻ không muốn hay muốn được nhận lời khen.

1. NÓI DỐI VÌ NHỚ LẪN LỘN CÁC SỰ KIỆN HOẶC BỊ ẤN TƯỢNG BỞI MỘT SỰ KIỆN TRONG QUÁ KHỨ.

Thật ra trường hợp này không gọi là nói dối, chỉ là trẻ nhớ nhầm thôi. Hãy giúp con sắp xếp lại câu chuyện và các mốc thời gian. Không cần quá căng thẳng vì trẻ không chủ đích nói sai sự thật.

Ví dụ 1:

👧: “Mẹ, mẹ nhìn này. Cái này đã hỏng rồi. Bạn S làm đấy!”

👩: “Con nhìn thấy bạn S làm hả?”

👧: “Không, nhưng bạn S đã làm hỏng đồ chơi của con lần trước.”

👩: “Bạn S làm hỏng đồ chơi lần trước thì đúng rồi. Nhưng lần này mình không nhìn thấy bạn S làm đúng không? Cái gì mình không nhìn thấy tức là điều đó không chắc chắn, mình không nên khẳng định con ạ.”

👧: “Thế thì ai làm?”

👩: “Có những thứ bị hỏng mà mình không biết tại sao, và cũng không cần phải tìm xem ai làm con ạ. Chỉ là món đồ chơi thôi, hỏng thì cũng hỏng rồi. Mình tìm cách sửa nó sẽ tốt hơn là phải tìm xem ai đã làm.”

Ví dụ 2:

👧: “Mẹ nhìn này. Hôm nay đi học con đã tự làm cái này.”

Mẹ vừa nhìn là biết ngay có sự trợ giúp của cô giáo, vì con mình không thể cắt thẳng và gọn gàng như vậy được.

👩: “Wow con tự làm hết luôn? Cô giáo có giúp con chút nào không?”

👧: “Cô không giúp tí nào, đều là con tự làm hết.”

👩: “Wow! Con cắt được thẳng như thế này cơ á?”

👧: “À không, cái này là cô cắt sẵn cho các con dán rồi tô.”

👩: “À, tức là các cô cắt xong thì các con tự làm hết hả? Thế ai đục lỗ và xỏ dây cho con?”

👧: “Cô. Cô đục lỗ rồi các con tự xỏ dây.”

👩: “À mẹ hiểu rồi. Vậy là các con tự làm phần dán và tô màu, còn các cô cắt hình sẵn và giúp đục lỗ, đúng không?”

👧: “Đúng rồi.”

👩: “À, vậy là con nhớ nhầm, con quên mất cô đã cắt và đục lỗ cho con nên con nói là con tự làm hết. Nhưng đúng là để nó đẹp như thế này là nhờ con dán và tô rất cẩn thận nhỉ.”

👧: “Đúng rồi, con đã làm rất cẩn thận đấy!”

2. NÓI DỐI ĐỂ ĐẠT MỤC ĐÍCH:

Đây là tình huống mà các mẹ căng thẳng, nhưng nói thật là mình thấy cũng không cần căng thẳng đâu. Trước khi đi vào uốn nắn hành vi của trẻ, bố mẹ cần nhìn lại:

Bé có từng bị trừng phạt vì đã làm/ không làm gì đó không? Ví dụ: bị phạt khi làm vỡ đồ, đánh em, hoặc không rửa tay, không cất đồ chơi. Nếu có, cần điều chỉnh từ chỗ này. Mời đọc lại loạt bài về tác dụng ngược của hình phạt mà mình đã viết. Nói chung, hơi tí là phạt, hơi tí là mắng sẽ sinh ra những đứa trẻ nói dối vì sợ tội. Nếu không, đọc tiếp bên dưới.

Bé có từng bị so sánh với các bạn hay anh chị em không? Bé có hay được khen chung chung (như con giỏi quá) hoặc khen những việc bé không cần nỗ lực gì (như khen con xinh quá) không? Nếu có, ngay cả khi bạn đang so sánh bé ở chiếu trên, cũng hãy dừng ngay lại. Việc so sánh hay khen ngợi không cụ thể, dù là vai hơn hay vai kém cũng sẽ tạo ra những đứa trẻ ham thành tích, thích được khen, đôi khi nói dối để được khen. Nếu bạn không làm thế, mời tiếp tục đọc.

Nếu bạn không mắc phải cả 2 lỗi trên, nghĩa là bé đã đến giai đoạn nhận thức mới như mình phân tích ở đầu bài. Lúc này, bạn không nên tỏ thái độ gay gắt hoặc đưa ra những triết lý đạo đức quá hàn lâm. Chỉ cần xác nhận lại sự thật, cho bé biết rằng bố mẹ là người lớn nên sẽ biết khi nào bé nói thật và khi nào nói dối. Không cần thiết phải “vạch mặt" khiến bé bẽ bàng hay đưa ra chứng cứ để bé thừa nhận. Bởi chứng cứ nào được đưa ra thì lần sau tụi nó sẽ biết cách xoá chứng cứ đó, nói dối sẽ tinh xảo hơn.

Ví dụ 1: Bé không rửa tay nhưng lại nói là rửa rồi.

Kiểm tra tay bé, nói với bé rằng con rửa chưa sạch, vào đây bố/ mẹ rửa lại cho. Nếu sự việc lặp lại nhiều lần, bạn nói với bé: “Con chưa rửa tay và con muốn thử nói là rửa rồi xem bố mẹ có phát hiện ra không, đúng không? Bố mẹ là người lớn, bố mẹ biết hết đấy. Thôi mình đi rửa tay nào.”

Ví dụ 2: Nói dối mình mệt/ đau/ đói để trì hoãn một việc gì đó.

Gắn việc bé đang trì hoãn với một việc bé thích. Giả sử:

“Ôi con mệt đến mức không dọn được đồ chơi cơ à? Để mẹ dọn giúp con nhé. Mẹ dọn xong rồi mình lên nhà đi ngủ ngay thôi, vì mệt thế này chắc con không có sức để đọc truyện nữa đâu. Nào mẹ dọn nhanh rồi mình đi ngủ ngay nhé.”

Ví dụ 3: Cầm đồ chơi ở trường về nhưng lại nói dối là bạn cho hoặc giả vờ không biết tại sao lại ở trong túi mình.

Nói với bé rằng đồ gì không phải của mình, chưa được bố mẹ cho phép thì không cầm về. Dù là bạn cho cũng phải được sự đồng ý của bố mẹ. Nếu con thích đồ gì đó mẹ có thể mua cho con khi đến dịp thích hợp, đừng cầm của người khác. Ngày mai mình mang đến trường trả lại bạn. Con muốn tự mang hay mẹ mang cùng con?

_________

Kết luận:

Việc nói dối ở độ tuổi này thể hiện một trong 2 điều: Một là bố mẹ đang quá hà khắc với con. Hai là bé đến tuổi đủ nhận thức để thử điều đó.

Nếu là bố mẹ đang quá hà khắc, hãy điều chỉnh từ bố mẹ.

Nếu là bé đến tuổi đủ nhận thức, hãy đồng hành cùng bé, coi đây là cơ hội để dạy bé những bài học lớn hơn. Sự trừng phạt hay vạch mặt không chắc sẽ khiến bé hết nói dối, ngược lại, lần sau bé sẽ nói dối tinh vi hơn. Giống như bạn làm bài kiểm tra mà có người chữa lỗi cho, lần sau chắc chắn bạn sẽ làm “giỏi" hơn chứ. Phỏng?