Vì sao phản ứng đầu tiên của bạn khi con mắc lỗi rất quan trọng?
Đã cập nhật: 16 thg 10
Mỗi khi mình đăng một nội dung gì đó liên quan đến kỷ luật ôn hoà, yêu thương và thấu hiểu thay vì trừng phạt khắc nghiệt, bên dưới comment thường có những câu hỏi như:
- Nhỡ mình không phạt, con không biết là con sai thì sao?
- Nhỡ sau này con vẫn không rút ra bài học thì sao?
- Như thế liệu con có không biết sợ, coi thường bố mẹ không?
- Nếu đã lỡ mắng mỏ con một thời gian dài rồi, mối quan hệ còn sửa chữa được không?
Thật ra có 3 điều mà rất nhiều cha mẹ hiểu nhầm.
[1]
Trẻ con độ tuổi dưới 10 thường hiếm khi cố tình mắc lỗi để trêu ngươi hay gây khó dễ cho bố mẹ. Do đặc thù phát triển não bộ ở độ tuổi này mà nhiều lý do dẫn đến việc con mắc lỗi như:
- Chưa đủ khả năng ghi nhớ.
- Chưa đủ khả năng phân tích tình huống dựa trên logic, nguyên nhân - kết quả.
- Chưa đủ khả năng kiểm soát cảm xúc, dẫn đến hành động dựa trên cảm xúc thay vì những logic đã được dạy.
- Tò mò với thế giới nên hay xao nhãng, mất tập trung, lơ là.
Vì vậy việc mắng nhiếc, trừng phạt, đòn roi không có tác dụng trong việc đẩy hệ thần kinh của trẻ phát triển nhanh hơn. Dù bạn có la hét hay đánh đòn thì lần sau con vẫn sẽ mắc lại những lỗi cũ hoặc mắc những lỗi tương tự ở một hoàn cảnh khác, chỉ là con sợ bạn nên tìm cách giấu đi thôi.
[2]
Chúng ta thường nghĩ rằng khi con mắc lỗi, điều quan trọng nhất là phải lập tức giúp con hiểu điều gì đúng và điều gì sai. Vì vậy, rất nhiều người lao vào sửa lỗi, giảng giải, phân tích hoặc đưa ra hậu quả ngay khi sự việc xảy ra, với kỳ vọng con sẽ học được bài học càng sớm càng tốt.
Nhưng khoa học não bộ lại cho thấy một bức tranh hoàn toàn khác.
Trong Thần Kinh Học, vùng não giúp chúng ta suy nghĩ logic, kiểm soát hành vi và học hỏi từ sai lầm nằm ở vỏ não trước trán (prefrontal cortex). Đây cũng là một trong những vùng não phát triển chậm nhất của con người và tiếp tục hoàn thiện cho tới tận tuổi trưởng thành. Ngược lại, những hệ thống phát hiện nguy hiểm và kích hoạt phản ứng cảm xúc lại hoạt động rất sớm và rất mạnh.
Điều đó có nghĩa là với trẻ nhỏ, phần não bộ kích hoạt phản ứng sinh tồn luôn mạnh và thường trực, không phải phần não logic.
Khi một đứa trẻ đối diện với sự xấu hổ, sợ hãi hoặc lo lắng, não bộ thường không ở trạng thái sẵn sàng học hỏi. Hệ thần kinh lúc đó ưu tiên một nhiệm vụ khác quan trọng hơn nhiều: đánh giá mức độ an toàn của tình huống.
Nói một cách đơn giản, trước khi não bộ quyết định học điều gì, nó phải vượt qua câu hỏi:
“Mình có đang an toàn không?”
Nếu câu trả lời là “có”, những vùng não liên quan đến suy nghĩ, học tập, tự phản tỉnh và giải quyết vấn đề sẽ tiếp tục hoạt động hiệu quả. Nhưng nếu câu trả lời là “không”, não bộ sẽ chuyển sang trạng thái phòng vệ. Lúc đó năng lượng được dồn sang việc bảo vệ bản thân thay vì tiếp nhận bài học.
Đó là lý do tại sao nhiều cha mẹ rơi vào những vòng xoáy:
- Càng nói, con càng im lặng.
- Càng phân tích, con càng chống đối.
- Càng cố giải thích, con càng không nghe.
- Càng mắng, con càng lì.
- Càng phạt, con càng xa cách và thiếu tự tin.
Và những phụ huynh giáo dục con bằng cách quát nạt, đánh mắng, bằng roi mây gia pháp hay quy tắc bàn tay thuận lại càng cho rằng con mình đặc biệt khó dạy nên phải dùng tới những cách cực đoan đó. Họ không hiểu rằng con không cố tình cứng đầu hay lì lợm, mà vì hệ thần kinh của con lúc đó đang bận làm một việc khác.
Nó đang phải căng lên tìm cách tự bảo vệ mình trước bố mẹ - những người đáng ra phải là nơi trú ẩn an toàn.
Con thấy sợ thay vì con hiểu.
Con thấy xấu hổ, tồi tệ, thay vì biết cách làm khác tốt hơn. Thế là lần sau con lại mắc lại những lỗi tương tự.
Lâu dần, não bộ của con dựng lên một con đường mòn quen thuộc: Gắn bố mẹ với cảm giác căng thẳng, sợ hãi thay vì gần gũi, gắn bó.
Và đó là lúc vấn đề bắt đầu.
Bởi phần lớn những sai lầm trong cuộc đời không xuất hiện khi có bố mẹ đứng cạnh. Chúng xuất hiện ở trường học, ngoài xã hội, trong các mối quan hệ bạn bè, tình cảm và công việc. Sẽ là bất khả thi nếu chúng ta kỳ vọng nuôi dạy nên một đứa trẻ không bao giờ mắc lỗi. Thực tế là chúng ta chỉ có thể cố gắng làm sao để con vẫn còn muốn tìm đến mình khi lỗi lầm xảy ra.
[3]
Sự xa cách không đến từ một vài sai lầm nhỏ của bố mẹ, cũng chưa chắc đến từ những biến cố lớn. Sự xa cách giữa bố mẹ và con cái là kết quả sau hàng trăm, hàng ngàn những phản ứng lặp lại “trông có vẻ bình thường”.
- Chúng ta mải nhìn điện thoại khi con đang hào hứng khoe một kiệt tác nghệ thuật con đã làm hay đang kể về một chuyện ở trường, vì chúng ta đang mải giải quyết một công việc quan trọng.
- Chúng ta thường xuyên quát mắng khi con có kết quả học tập không tốt.
- Những cái thở dài, những ánh mắt chán nản hay những câu cảm thán nhỏ thể hiện sự thất vọng, những lời chê bai mỗi khi con vô tình phạm lỗi, dù chẳng có hình phạt hay trận đòn nào diễn ra.
Những điều “nhỏ và bình thường” nhưng lặp lại rất thường xuyên đó dần kích hoạt trong con những niềm tin không mấy tốt đẹp về bản thân như:
“Mình là đứa trẻ không tốt.”
“Mình không quan trọng.”
“Mình chỉ mang đến rắc rối cho bố mẹ.”
“Tốt nhất mình không nên để bố mẹ biết chuyện này.”
Ở chiều ngược lại, sự gắn bó cũng được xây dựng theo cách tương tự. Nó không đến từ những đặc ân lớn lao bạn trao cho con như: được học trường Quốc Tế, được tổ chức sinh nhật rình rang đắt đỏ; cũng không đến chỉ sau một hai lần bạn dẫn con đi xem phim, đọc sách cho con trước khi ngủ hay một vài lời khen. Sự gắn bó cũng là kết quả sau hàng trăm, hàng ngàn những phản ứng lặp lại “trông có vẻ bình thường”.
_________
Thế nhưng chúng ta phải làm sao để duy trì một trạng thái điềm tĩnh mọi lúc, trong khi cuộc sống hiện đại vốn đã đầy những áp lực?
Cái bạn cần là một công thức phản ứng nhất quán, dễ nhớ, dễ thực hiện ngay cả khi bạn đang trong trạng thái mong manh nhất. Nó có thể không giống hoặc trái ngược hoàn toàn với những gì bạn đã từng chứng kiến ở cha mẹ mình khi còn ấu thơ. Nó cũng có thể lạ lẫm với cách bạn thường hành động khi mệt mỏi, căng thẳng hay tức giận. Nhưng khi bạn đặt mối quan hệ giữa mình và con lên hàng ưu tiên tối thượng, những nỗ lực của bạn sẽ trả về kết quả xứng đáng.
- Sự lặp lại những phản ứng trong 30-60 giây đầu tiên của bạn mỗi khi con nói/ làm điều bạn không mong muốn, chính là yếu tố quyết định những phút tiếp theo con mở lòng lắng nghe hay muốn chạy trốn khỏi bạn, quyết định những lần tiếp theo con tiếp tục tìm bạn hay giấu bạn những rắc rối. -
Các bạn có thể xem thêm thông tin và đăng ký khoá học Công thức 4N tại đây:
“Công thức phản ứng 4N” được mình đúc kết từ gần 10 năm học tập, quan sát, ứng dụng với chính mình và kèm cặp thành công hàng trăm mentee. Đây là công thức được chắt lọc cực kỳ ngắn gọn, rõ ràng, dễ hiểu và dễ nhớ. Ngay cả khi con “gây sự” trong lúc bạn đang “tay năm tay mười”, bạn vẫn có thể thực hiện mượt mà.
Khoá học định dạng text. Thân thiện với mobile user. Bạn có thể chủ động học và hoàn thành các bài tập trong thời gian bạn muốn. Sau khi hoàn thành khoá học bạn sẽ nhận được quà tặng là ebook “4 nhóm Tính Khí của trẻ” do mình biên soạn, giúp bạn thêm tư liệu để hiểu và đồng hành cùng con hạnh phúc hơn 🫰🏻
Bình luận